Bu çalışmamızda, toplumların nasıl yükseldiğini ve neden gerilediklerini açıklamaya çalıştık. Konuya, felsefî bir açıdan baktığımızı söyleyebiliriz. Tarihe baktığımızda, bazı toplumların büyük ilerlemeler kaydettiklerini âdeta süper bir devlet konumuna yükseldiklerini, bazı toplumların da ciddi bir gerileme süreci içine girdiklerini görüyoruz. Ayrıca milletler arasında ciddi bir rekabet ve mücadelenin de var olduğunu gözlemliyoruz. Bazı devletler yükselirken bazı devletlerin de güçlerini kaybedip inişe geçtiklerini, tarih bilimi bize göstermektedir. Esasen tarihin diyalektiği de bu şekilde işlemektedir. Bir tarafta yükselen ve ilerleyen toplumlar, bir tarafta da gerileyen ve gözden düşen toplumlar. Ayrıca bunlar arasındaki amansız mücadeleler… Tarih, aynı zamanda, bir medeniyetler arenasıdır. Bir medeniyet gerilerken, onun yerini başka bir medeniyetin aldığını gözlemliyoruz. İnsanlığın son üç medeniyet serüveni, bu tespitimizi âdeta doğrulamaktadır. Antik Yunan Medeniyeti gerileme süreci içine girdiğinde, onun yerini İslâm Medeniyeti almıştır. İslâm medeniyeti de dinamizmini kaybedince yerini Batı Uygarlığına bırakmıştır. Ancak Batı Uygarlığı da günümüzde bir sona doğru yaklaşmaktadır. Çünkü uygarlıkların da bir ömrü vardır. İnsanlığın günümüzde, insani değerleri (Ahlâk, adalet, sevgi, merhamet, saygı, yardımseverlik, zarafet, vefa, güven, barış vb.) merkeze alan yeni bir medeniyet anlayışına ihtiyacı olduğunu düşünüyorum. İslâm ülkeleri, eğer kendi dinamiklerini harekete geçirebilirlerse, yeni bir medeniyet inşa etme başarısını tekrar gösterebilirler. Çünkü bunu gerçekleştirebilecek bir potansiyele sahip olduklarına inanıyorum. Medeniyetlerin evrensel bir nitelik taşıdığını ve insanlığın tamamını etkilediğini söyleyebiliriz.

Abdullah Aydemir